۱۴۰۴.۱۰.۲۹
آشپزخانه یکی از مهم ترین بخش های خانه است و ابزارها و وسایلی که به طور مداوم در آن مورد استفاده قرار می گیرند می توانند نقشی کلیدی در حفظ سلامت اعضای خانواده ایفا کنند، بنابراین نیاز هست که این ابزارها و وسایل به دقت انتخاب شوند و بهداشت آن ها نیز همواره تحت کنترل باشد، زیرا در صورت عدم رعایت برخی نکات ساده اما مهم ممکن است این لوازم به منشأ آلودگی و خطری برای سلامت اعضای خانواده تبدیل شوند. در این مقاله، به شناسایی رایج ترین منابع آلودگی در آشپزخانه پرداخته شده و راهکارهایی عملی برای کاهش این خطرات ارائه می شود.
- اسکاچ ظرف شویی
یکی از وسایل پرکاربرد در محیط آشپزخانه که اغلب از نظر بهداشت و میزان آلودگی نادیده گرفته می شود اسکاچ ظرف شویی است. اسکاچ های ظرف شویی به دلیل ساختار متخلخل خود، مستعد جذب و نگهداری ذرات ریز مواد غذایی هستند. از سوی دیگر، اسکاچ ها دارای رطوبت دائمی هستند و رطوبت نیز عاملی برای تسریع رشد میکروارگانیسم ها (موجودات ریز میکروسکوپی) محسوب می شود، به همین علت شرایط مساعدی برای تجمع، رشد و تکثیر میکروارگانیسم ها فراهم است و این عوامل می توانند به تدریج افزایش یابند. بنابراین در صورت استفاده طولانی مدت از اسکاچ، این آلودگی ها می توانند به ظروف تمیز و در نهایت مواد غذایی منتقل شده و تبدیل به تهدیدی برای سلامت اعضای خانواده شوند.
بنابراین نیاز هست که برای جلوگیری از این خطرات، اسکاچ ظرف شویی هر ماه تعویض شود. افزون بر این توصیه می شود که در طول یک ماه استفاده از اسکاچ آن را به خوبی تمیز و ضدعفونی کرد. یکی از روش های ساده و در دسترس برای ضدعفونی آن، قرار دادن اسکاچ در محلول سرکه سفید است. در این روش، اسکاچ باید به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه در سرکه خیسانده شده و سپس با آب جاری به خوبی آبکشی شود. سرکه با خاصیت اسیدی خود می تواند بخش قابل توجهی از میکروارگانیسم های موجود را غیرفعال کرده و سطح بهداشتی اسکاچ را به طور محسوسی بهبود دهد.
- چای کیسه ای
امروزه بسیاری از افراد به دلیل مشغله های روزمره، به جای دم کردن چای، از چای های کیسه ای استفاده می کنند. با وجود سهولت مصرف، بررسی ها نشان می دهند که کیسه های چای ممکن است دارای ترکیبات شیمیایی باشند که برای سلامت انسان مضر هستند.
کیسه های پلاستیکی مورد استفاده در تهیه کیسه های چای معمولاً از جنس پلی اتیلن (pet) یا پلی پروپیلن (pp) هستند که معمولاً در دماهای بالا (حدوداً 40 درجه سانتی گراد) مواد شیمیایی و مضر مانند فلز آنتیموان و ذرات ریز پلاستیکی آزاد می کنند. کیسه های کاغذی مورد استفاده نیز دارای الیاف پلاستیکی و مواد شیمیایی مانند اپیکلروهیدرین به منظور مقاوم شدن در مقابل گرما و آب و جلوگیری از پاره شدن، هستند. بنابراین با توجه به دمای دم آوری چای که حدوداً 95 درجه سانتی گراد است، این احتمال وجود دارد که مواد شیمیایی از این پلاستیک ها آزاد و وارد چای شود. به صورت تقریبی می توان گفت که از هر فنجان چای تولید شده توسط یک کیسه چای پلاستیکی، تقریباً 14 میلیارد ذره ریز پلاستیکی (11/6 میلیارد میکروپلاستیک و 3/1 میلیارد نانوپلاستیک) آزاد می شود. بنابراین با مصرف چای کیسه ای، در واقع چای به همراه مواد شیمیایی خطرناک مصرف می شود و افرادی که چای را به طور مکرر می نوشند، به طور مداوم میلیاردها ذره پلاستیکی را وارد بدن خود می کنند.
این ذرات پلاستیکی به اندازه ای ریز هستند که می توانند پس از ورود به بدن وارد سلول ها شوند. قرار گرفتن در معرض ذرات ریز پلاستیکی می تواند اختلالات متفاوتی را در بدن ایجاد کند، یکی از این اختلال ها مربوط به روده است. این ذرات منجر به التهاب روده می شوند و این التهاب می تواند به نفوذ ناپذیری غشاء روده منجر شود که در نهایت می تواند باعث عدم جذب مواد مغذی در روده و سوء تغذیه شود، علاوه بر این، گفته می شود که این ذرات تعادل باکتری هایی که در روده زندگی می کنند (میکروبیوتا روده) را بهم می زنند و این مسئله می تواند در طولانی مدت در سیستم ایمنی بدن اختلال ایجاد کند. برخی چای های کیسه ای نیز به جای برگ کامل، دارای گرد یا خاکه چای هستند که در واقع باقی مانده فرآوری چای است و معمولاً کیفیت و طعم ضعیف تری نسبت به برگ چای دارند.
با در نظر گرفتن هر دو جنبه طعم و سلامت، و در صورت در اختیار داشتن زمان کافی، روش سنتی دم آوری چای برگ کامل در قوری، انتخابی بهتری محسوب می شود، چرا که این روش نه تنها طعمی غنی تر و طبیعی تر ارائه می دهد، بلکه خطر ورود ذرات ریز پلاستیکی به نوشیدنی را نیز از بین می برد. با این حال، در مواقعی که محدودیت زمانی وجود دارد، استفاده از چای های کیسه ای تهیه شده از الیاف گیاهی فاقد پلاستیک (روی بسته بندی آن ها عبارت فاقد پلاستیک درج می شود) مناسب است، در مقابل، مصرف چای های کیسه ای که بسته بندی آن ها از پلاستیک تهیه شده باشد، به دلیل احتمال آزادسازی ذرات ریز پلاستیکی در آب داغ، گزینه ای نامناسب از نظر ایمنی و سلامت محسوب می شوند.
- بطری آب پلاستیکی
بطری های پلاستیکی آب معدنی در نگاه اول بی خطر به نظر می رسند اما نکته ای که اغلب نادیده گرفته می شود، این است که بسیاری از مردم پس از مصرف آب، این بطری ها را دور نمی اندازند و مجدد در آن ها آب می ریزند، برخی حتی از این بطری ها برای نگهداری مواد دیگر مانند آب لیمو، آبغوره و ... استفاده می کنند.
این بطری ها معمولاً از جنس پلاستیک پلی اتیلن ترفتالات (PET) ساخته می شوند و برای یک بار استفاده طراحی شده اند. استفاده مجدد از این بطری ها، به ویژه زمانی که در معرض نور خورشید، گرما یا مواد اسیدی مانند آب لیمو، آبغوره و ... قرار گیرند، می تواند منجر به آزاد شدن ترکیبات شیمیایی مضر شود. از جمله این ترکیبات، آنتیموان است که یک فلز سنگین به شمار می رود و در فرآیند تولید این بطری ها به کار می رود. این فلز در شرایط نامناسب نگهداری یا استفاده مجدد، می تواند به درون آب یا ماده غذایی نشت کند.
علاوه بر این ذرات ریز پلاستیکی نیز ممکن است در اثر تخریب دیواره داخلی بطری یا تماس با گرما وارد نوشیدنی شوند. این مواد با مشکلاتی نظیر اختلالات هورمونی، آسیب به سیستم تولید مثل، افزایش خطر ابتلا به سرطان، و آسیب به کبد و کلیه ارتباط دارند.
بنابراین، توصیه می شود بطری های پلاستیکی آب معدنی فقط یک بار استفاده شوند و از پر کردن مجدد آب در آن ها یا استفاده به عنوان ظرفی برای نگهداری آب لیمو، آبغوره و ... خودداری شود.
- ظروف پلاستیکی
ظروف پلاستیکی نگهداری غذا، به دلیل وزن کم، قیمت مناسب و سهولت استفاده، در بسیاری از خانه ها کاربرد دارند. با این حال، استفاده نادرست از این ظروف می تواند سلامت انسان را به خطر بیندازد.
یکی از مهم ترین نگرانی ها، استفاده از ظروف پلاستیکی برای گرم کردن غذا در مایکروویو است. این کار ممکن است منجر به آزاد شدن مواد شیمیایی از دیواره ظرف شود. علاوه بر این، غذاهای چرب یا اسیدی (مانند خورشت ها و غذاهای روغنی یا ترش) می توانند سرعت و شدت مهاجرت این ترکیبات از پلاستیک به غذا را افزایش دهند. نوع این مواد به نوع پلاستیک (کد بازیافت که روی پلاستیک ها نوشته می شود) بستگی دارد. به صورت کلی این مواد شیمیایی ممکن است با ورود به غذا، زمینه ساز بروز مشکلاتی مانند اختلالات هورمونی، ناباروری، دیابت و حتی سرطان شوند.
برای مراقبت از سلامت خانواده، رعایت برخی نکات هنگام استفاده از ظروف پلاستیکی ضروری است:
- بهتر است از نگهداری غذاهای داغ، چرب یا اسیدی در ظروف پلاستیکی خودداری شود، زیرا می توانند منجر به آزادسازی مواد مضر از پلاستیک شوند.
- ظروف پلاستیکی قدیمی، خراش خورده یا تغییر رنگ یافته، به دلیل افزایش احتمال آزاد شدن ترکیبات زیان آور هستند و بهتر است که کنار گذاشته شوند و دیگر از آن ها استفاده نشود.
- به صورت کلی بهتر است برای گرم کردن غذا در مایکروویو از ظروف شیشه ای استفاده شود اما در شرایط خاص که استفاده از ظرف پلاستیکی در مایکروویو اجتناب ناپذیر باشد، توصیه می شود تنها از ظروفی استفاده شود که کد بازیافت شماره ۵ (پلی پروپیلن یا PP) روی آن ها درج شده باشد، زیرا این نوع پلاستیک از مقاومت بیشتری در برابر حرارت برخوردار است، بنابراین برای گرم کردن غذا نسبت به سایر ظروف پلاستیکی ایمن تر محسوب می شود.
- ابزار پلاستیکی سیاه
در بسیاری از آشپز خانه ها، ابزارهایی از جنس پلاستیک سیاه مانند کفگیر، قاشق، ملاقه و ... یافت می شود. این ابزارها معمولاً دارای ترکیبات بازدارنده شعله (ترکیباتی که از شعله ور شدن ابزار پلاستیکی جلوگیری می کنند) هستند یا از لوازم الکترونیکی بازیافتی مانند تلوزیون، رادیو و غیره ساخته می شوند.
ترکیبات بازدارنده شعله معمولاً دارای عناصری مانند کلر، فسفر، نیتروژن، برم و غیره هستند. در شرایطی مانند خراشیدن ته ماهیتابه داغ، هم زدن غذا در روغن داغ و غیره احتمال آزاد شدن ترکیبات بازدارنده شعله از این ظروف و ورود آن ها به غذا وجود دارد. این ترکیبات ممکن است به سیستم های تولید مثل، عصبی و ایمنی بدن آسیب وارد کنند و با مشکلاتی مانند بیماری های تیروئیدی و حتی سرطان همراه باشند.
با توجه به خطرات احتمالی ترکیبات موجود در پلاستیک های سیاه رنگ برای سلامتی انسان، توصیه می شود تا حد امکان از انتخاب کفگیر، قاشق، ملاقه و سایر ابزار پلاستیکی به ویژه انواع سیاه رنگ خودداری شود و از گزینه ایمن تر یعنی انواع چوبی این ابزارها استفاده شود.
- ظروف تفلون
تفلون یا پلی تترافلوئورواتیلن (PTFE)، یکی از رایج ترین پوشش های نچسب در ظروف آشپزخانه مانند ماهیتابه و قابلمه است. این ماده به دلیل ویژگی هایی مانند خاصیت نچسب بودن، مقاومت شیمیایی بالا و کاهش نیاز به روغن یا کره در فرآیند پخت و پز، در صنعت لوازم آشپزخانه محبوب است. با این حال، در سال های اخیر، ایمنی استفاده از تفلون از جنبه های مختلف علمی و بهداشتی به طور گسترده مورد بررسی و چالش قرار گرفته است.
ماهیتابه ها، قابلمه ها و دستگاه هایی مانند سرخ کن های بدون روغن (Air Fryer) که پوشش نچسب دارند، در بسیاری از آشپز خانه ها رایج اند. این پوشش از چسبیدن غذا به سطح ظرف جلوگیری می کند و باعث می شود پخت و پز و شست و شوی آسان تر شود. علاوه بر این، نیاز به استفاده از روغن یا کره برای جلوگیری از چسبندگی کاهش می یابد و حرارت به طور یکنواخت تری پخش می شود. این ظروف معمولاً از جنس آلومینیوم یا فولاد ضد زنگ ساخته می شوند و با پوشش پلی تترا فلوئورو اتیلن (PTFE) که معروف ترین نام تجاری آن تفلون است، پوشیده می شوند.
وقتی سطح این ظروف نچسب خراشیده یا پوسته پوسته می شود، ممکن است ذرات ریز پوشش آن ها آزاد و در نتیجه وارد غذا شود. پژوهش ها نشان دادهاند که این خراش ها می توانند هزاران تا میلیون ها ذرات ریز پلاستیکی (مانند میکروپلاستیک ها و نانوپلاستیک ها) را آزاد کنند.
بنابراین اگرچه استفاده از ظروف نچسب سالم در دمای پایین تا متوسط نسبتاً بی خطر است، توصیه می شود:
- از کفگیر یا قاشق فلزی روی ظروف نچسب استفاده نشود تا از ایجاد خراش جلوگیری شود.
- در صورت پوسته پوسته شدن پوشش نچسب، ظرف تعویض شود.
- برای شست شوی این ظرف از سابیدن سطح نچسب آن ها با سیم ظرف شویی زبر خودداری شود.
- قابلمه یا تابه خالی از پیش گرم نشود، زیرا ظروف خالی می توانند در عرض چند دقیقه به دمای بسیار بالا برسند و در نتیجه ممکن است بخارهای سمی از تفلون آزاد شود، به همین علت پیش از گرم کردن اطمینان حاصل شود که درون قابلمه یا تابه مقداری غذا وجود دارد.
- پخت و پز با حرارت متوسط یا کم انجام شود و از پخت غذاهایی که نیاز به برشته شدن و سرخ شدن دارند پرهیز شود، زیرا این روش پخت ممکن است به دمای بالاتر از مقادیر توصیه شده (حدوداً 300 درجه سانتی گراد) برسد که منجر به آزاد سازی مواد مضر از این پوشش ها می شود.
- تخته آشپزخانه
تخته های مورد استفاده در آشپزخانه که به مرور زمان دچار خط و خش می شوند. این خراش ها می توانند محل تجمع میکروب ها، باکتری ها و آلودگی ها شوند که با شست و شوی معمولی به طور کامل پاک نمی شوند. استفاده از این تخته ها می تواند سلامت غذا را به خطر انداخته و زمینه ساز مسمومیت های غذایی شود.
برای پیشگیری از این آلودگی توصیه می شود که تخته پس از استفاده، با آب گرم و مایع ظرف شویی به کمک یک برس نرم شسته شده و سپس برای ضدعفونی کردن آن، سرکه اسپری شود، این کار می تواند نقش مهمی در کاهش بار میکروبی تخته داشته باشد. علاوه بر این بهتر است که تخته های کهنه و دارای خط و خش های عمیق، به دلیل ایجاد محل مناسب برای تجمع و رشد میکروب ها، تعویض شوند.
علاوه بر این تخته های آشپزخانه پلاستیکی که برای خرد کردن مواد غذایی استفاده می شوند، می توانند منبعی از ذرات ریز پلاستیکی (میکروپلاستیک ها) باشند. در زمان خرد کردن مواد غذایی با چاقو، سطح تخته در تماس مکرر با تیغه دچار سایش شده و این سایش باعث جدا شدن ذرات بسیار ریز پلاستیک از بدنه تخته می گردد.
این ذرات ریز پلاستیکی معمولاً با چشم غیر مسلح قابل مشاهده نیستند، اما می توانند به راحتی وارد مواد غذایی شده و از طریق غذا وارد بدن انسان شوند، این ذرات می توانند باعث التهاب سلولی، آسیب به DNA و اختلال در فعالیت ژن ها شوند.